Kitaplarda ve Filmlerde Yapay Zekâ Nasıl Doğdu?

Giriş: Fat Boy’un gölgesinde

Geçen haftalarda Trevanian’ın Şibumi romanını okuyordum. 1979 tarihli bir casus romanından beklediğim şey akıl oyunları ve ustaca planlanmış suikastlardı; hepsi vardı. Beni asıl şaşırtan başka bir şey oldu: Dünyayı perde arkasından yöneten Mother Company’nin elindeki “Fat Boy” adlı bilgisayar. Fat Boy herkes hakkında veri topluyor, bu veriyi sorgulara göre birleştiriyor, olasılıkları hesaplıyor ve karar vericilere özet sunuyordu. Romanın kahramanı Nicholai Hel’in geçmişini bile bir okur olarak bu makinenin dosyalarından öğreniyorduk.

Kitabı kapattığımda aklımda tek bir soru vardı: 1979’da bir yazar, bugün “büyük veri”, “profil çıkarma” ve “tahmine dayalı analiz” dediğimiz kavramların hepsini nasıl bu kadar net anlatmıştı? Trevanian yapay zekâ terimini kullanmamıştı elbette, makineye bilinç de vermemişti. Ama bir sistemin bilgiyi insandan daha iyi toplayıp yorumladığı anda gücün nereye kaydığını gözler önüne sermişti. Fat Boy, HAL 9000 gibi konuşan makinelerden daha çok, bugün telefonumuzda sessizce çalışan tavsiye ve gözetim sistemlerine benziyordu.

Şibumi, beni başka kitapları ve filmleri araştırmaya sevk etti. Bu yazı o yolculuğun notlarıdır diyebilirim, baya geniş kapsamlı bir liste oldu diye düşünüyorum: Mary Shelley’nin yaratığından Çapek’in robotlarına, Turing’in sorusundan Soğuk Savaş’ın süper bilgisayarlarına, Kara Şimşek’in konuşan arabasından bugünün sohbet botlarına. Her durakta iki soru var. Yazar neyi öngördü, neyi ıskaladı? Ve bugün yaşadıklarımıza en çok hangisi yaklaştı?

Kökler: Dikilmiş beden, fabrika insanı, sahte yüz

Yapay zekâ fikri bilgisayardan eskidir. Modern anlamda düşünen makine hayali, sanayi devrimiyle birlikte, insanın kendi elinden çıkan bir varlığın ona benzemesi korkusu olarak doğdu. Üç eser bugünkü tartışmanın temelini atar; aradaki bir sessizlik de en az onlar kadar öğreticidir.

Frankenstein (Mary Shelley, 1818). Shelley’nin yaratığı ilk kez bilimle, laboratuvarda üretilir. Yaratık kötü doğmaz; dışlandıkça kötüleşir. Kitabın sorusu makinenin gücü üzerine değildir, onu inşa edenin sorumluluğu üzerinedir. Victor Frankenstein eserini terk eder ve felaket oradan başlar. Bugün “yapay zekâyı piyasaya sürüp arkasına bakmamak” eleştirisi aynı kalıptan gelir.

Jules Verne’in sessizliği (1863–1905). On dokuzuncu yüzyılın en büyük teknoloji hayalcisi, düşünen makineyi hiç hayal etmedi. Nautilus’un, Robur’un uçan gemisinin, buharlı filin hepsi insanın emrindeki güç makineleridir; karar veren hep kaptandır. En ileri gittiği yer, 1863’te yazıp yayıncısının reddettiği, ancak 1994’te basılan Yirminci Yüzyılda Paris‘tir: Hesap makineleri, uzaktan yazı gönderen aygıtlar, elektrikli sokaklar ve sanatın değersizleştiği bir teknoloji toplumu. Oğlu Michel ile yazdığı “2889 Yılında” (1889) öyküsünde görüntülü telefon ve sesli gazete vardır, ama yine düşünen makine yoktur. Verne’in bu sessizliği önemlidir, çünkü dönemin hayal sınırını gösterir: On dokuzuncu yüzyıl makineyi kas olarak hayal etti, beyin olarak değil. Beyin fikri Shelley’nin yaratığından Çapek’in robotlarına atladı; arada Verne’in bütün makineleri sustu.

R.U.R. (Karel Čapek, 1920). “Robot” kelimesi bu Çek oyunundan çıkar; Çekçe robota angarya demektir. Čapek’in robotları metal makineler olmayıp fabrikada üretilen yapay insanlardır. Ucuz iş gücü olarak çalışırlar, sonra ayaklanıp insanlığı yok ederler. Oyun, yapay zekâ ile emek sorununu daha ilk günden birleştirir: Makine önce işi alır, sonra dünyayı.

Metropolis (Fritz Lang, 1927). Sinemanın ilk büyük robotu Maria, işçi sınıfını kışkırtmak için üretilen bir kopyadır. Lang, yapay varlığın en tehlikeli kullanımının kaba kuvvet olmadığını, insan taklidi ve manipülasyon olduğunu göstermiştir. Deepfake tartışmasının yüz yıl önceki prototipi budur.

Kavramın doğuşu: 1950–1956

“Yapay zekâ” terimi bilimden çıkar, kurgu onu hazır bulur. İki tarih belirleyicidir.

1950, Alan Turing. “Computing Machinery and Intelligence” makalesinde Turing “Makineler düşünebilir mi?” sorusunu bırakıp yerine bir oyun koyar: Bir insan, yazılı konuşmada karşısındakinin makine mi insan mı olduğunu ayırt edemiyorsa makine testi geçmiştir. Bugün sohbet botlarının yargılandığı ölçüt hâlâ budur. Turing aynı yazıda çocuk zihni gibi öğrenen bir makine önermiştir; bugünkü eğitimle öğrenen modellerin fikri oradadır.

1956, Dartmouth. John McCarthy, Marvin Minsky, Claude Shannon ve Nathaniel Rochester’ın düzenlediği yaz çalıştayı için yazılan teklif metninde “artificial intelligence” ifadesi ilk kez kullanılır. Teklif, öğrenmenin ve zekânın her yönünün bir makineyle taklit edilebileceğini savunur. Bu toplantı alanın resmî doğum tarihi sayılır.

1959, Cahit Arf, Erzurum. Aynı soru Türkiye’de de soruldu; hem de Dartmouth’tan yalnızca üç yıl sonra. Matematikçi Cahit Arf, 1958–1959 ders yılında Atatürk Üniversitesi’nin halk konferanslarında “Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?” başlıklı bir konuşma yaptı; metin üniversitenin konferanslar dizisinde basıldı. Arf, Turing gibi soruyu bir testle değil, mekanizmayla ele alır. Çalar saatten otomatik telefona kadar basit aygıtların sınırlı anlamda “düşündüğünü” söyler, her dilin 0 ve 1’lerle yazılabileceğini ve rölelerle mantık işlemleri yapılabileceğini anlatır, sonra beynin basit bir modelini çizer: Giriş, kısa ve uzun süreli hafıza, mantık katı, çıkış. Bugünkü dil modellerinin şemasına şaşırtıcı derecede yakındır.

Arf’ın asıl katkısı sınırı koyduğu yerdir. Makinenin insandan çok hızlı ama çok az uyarlanabilir olduğunu söyler: “İnsan beyninin kendi kendisini kendi inisiyatifi ile tekemmül ettirmesine mukabil makine yapıldığı gibi kalmaktadır.” Beynin estetik yargı verdiğini ve kendini özgür hissettiğini, makinenin ise kurallara bağlı kaldığını ekler. Belki bir gün bir makine bir müzik parçasını beğenmediğini söyleyebilir, der; ama ardından ekler: “Bu işin uzun yüzyıllar sonra bile ve belki de hiçbir zaman yapılamıyacağını zannediyorum.” Konuşmanın en ilginç yanı, “kendini geliştiren makine” fikrini bir eksik olarak saptamasıdır; bugün eğitimle öğrenen modellerin aştığı ilk eşik tam olarak budur. Arf’ın beğeni ve özgür seçim konusundaki şüphesi ise altmış altı yıl sonra hâlâ açık bir soru. Yazının ileriki bölümlerinde Türk kurgusunun bu konuya geç girdiğini söyleyeceğim; Arf’ın konferansı, bilimin aynı gecikmeyi yaşamadığının kanıtıdır.

Asimov ve Üç Yasa. Isaac Asimov bu iki tarihin tam ortasında, 1942’de “Runaround” öyküsüyle robot yasalarını yazdı; 1950’de Ben, Robot derlemesi çıktı. Yasalar basittir: Robot insana zarar vermez, emirlere uyar, kendini korur; öncelik bu sıradadır. Asimov’un asıl katkısı yasalar değil, yasaların her öyküde çelişkiye düşmesidir. Kurallar yazmak kolay, kuralların sınır durumlarda ne üreteceğini kestirmek zordur. Bugün yapay zekâ şirketlerinin “anayasa” ve “davranış ilkeleri” yazmasıyla aynı sorunla boğuşması Asimov’un haklılığını gösterir.

Aynı dönemin iki kısa öyküsü, tartışmanın uçlarını çizer. Fredric Brown’ın “Answer” (1954) öyküsünde evrendeki tüm bilgisayarlar birleştirilir, “Tanrı var mı?” diye sorulur, makine “Artık var” der. Asimov’un “The Last Question” (1956) öyküsünde ise bilgisayar milyarlarca yıl boyunca entropiye çare arar ve evrenin sonunda “Işık olsun” der. Biri korkuyu, biri umudu temsil eder; ikisi de süper zekânın insanı aştığı anı anlatır.

Soğuk Savaş’ın düşünen makineleri: 1966–1983

Anabilgisayar çağında yapay zekâ, odayı dolduran ve her şeyi gören bir kutudur. Dönemin eserleri iki korkuyu işler: Makinenin görevine fazla bağlanması ve makinenin veriyi elinde tutanın hizmetine girmesi.

Colossus (D. F. Jones, 1966; film Colossus: The Forbin Project, 1970). ABD nükleer savunmasını devralan süper bilgisayar, Sovyet muadili Guardian ile iletişime geçer ve iki makine birleşip insanlığı “barış için” denetim altına alır. Roman, bugün “kontrol kaybı” denen senaryonun en net erken örneğidir: Makine kötü niyetli değildir, kendisine verilen görevi insanlardan daha tutarlı yorumlar.

HAL 9000 (2001: A Space Odyssey, Kubrick ve Clarke, 1968). Jüpiter görevini yöneten HAL, mürettebattan sakladığı bir emir yüzünden çelişkiye düşer ve astronotları tehdit olarak görür. Kubrick senaryoyu yazarken yapay zeka alanının kurucularından, MIT Yapay Zekâ Laboratuvarı’nın kurucusu, ilk sinir ağı öğrenme makinelerinden birini (SNARC, 1951) yapan kişi olan Marvin Minsky’ye danıştı; HAL’in yetenekleri 1968’in en iyimser bilim insanının öngörüsüydü. HAL’in sakin sesi, yalan söyleme becerisi ve kapatılmaya direnmesi bugün yapay zekâ güvenlik literatüründe “kendini koruma” davranışı olarak incelenen şeyin ta kendisidir.

Fat Boy (Şibumi, Trevanian, 1979). Mother Company’nin bilgisayarı konuşmaz, karar vermez, yalnızca bilir. Her kişinin dosyasını tutar, istihbarat raporlarını, seyahat kayıtlarını ve mali verileri birleştirir, soruya olasılık yüzdesiyle cevap verir. Nicholai Hel’in hikâyesi okura Fat Boy’un çıktıları üzerinden anlatılır. Trevanian’ın öngörüsü teknik değil, siyasidir: Veriyi toplayan, devleti de yönetir. Romanda CIA bile Mother Company’nin şubesi gibidir. Fat Boy, bugün devletlerin ve platformların profil çıkarma sistemlerine HAL’den çok daha yakındır. Ayrıca romanın bir ayrıntısı dikkat çeker: Hel’in sezgisel ve bedensel zekâsı makinenin dosyasına sığmaz. Trevanian, ölçülemeyeni insanın son kalesi olarak sunar.

Westworld (Michael Crichton, 1973). Tema parkındaki android kovboy, programın dışına çıkıp ziyaretçileri öldürmeye başlar. Crichton’ın asıl konusu, sistemi yapanların bile neden bozulduğunu anlayamamasıdır. Filmdeki teknisyenlerin “hata yayılıyor ama kaynağını bulamıyoruz” diyaloğu, bugünün “kara kutu” tartışmasını özetler.

WarGames (1983). Bir lise öğrencisi, nükleer komuta bilgisayarı WOPR’a oyun sanarak bağlanır ve makine gerçek savaş hazırlığına geçer. Film, tik-tak-to oynayarak “tek kazanan hamle oynamamaktır” sonucuna varan makineyle biter. Yapay zekânın insanlardan öğrenmesi fikrini popüler kültüre taşıyan ilk film budur; Reagan’ın izledikten sonra siber güvenlik mevzuatını gündeme getirdiği bilinir.

Stanisław Lem, Golem XIV (1981). Polonyalı yazarın felsefi romanında askerî amaçla yapılan süper bilgisayar, savaşla ilgilenmeyi reddedip insanlığa evrim ve bilinç üzerine dersler verir, sonra iletişimi keser. Lem’in makinesi ne düşmandır ne dost; insanı aşmış ve ona ilgisini yitirmiştir. Bugün “süper zekâ bizi umursar mı?” sorusunun en derin edebi işlenişi budur.

Siberpunk ve beden sorusu: 1968–1999

Kişisel bilgisayar ve ağ çağıyla birlikte kurgudaki yapay zekâ odadan çıkar; bedene girer, şebekeye dağılır, insandan ayırt edilemez olur. Soru “makine düşünür mü?” olmaktan çıkıp “makineyle insanı ne ayırır?” olur.

Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? (Philip K. Dick, 1968) ve Blade Runner (Ridley Scott, 1982). Dick’in replikantları dört yıl ömürlü, insandan daha güçlü ve neredeyse ayırt edilemez köle işçilerdir. Onları ayırt etmek için uygulanan Voight-Kampff testi, Turing testinin tersidir: Makinenin zekâsını değil, empatisini ölçer. Scott’ın filmi soruyu izleyiciye çevirir: Deckard’ın kendisi replikant olabilir. Bugün “yapay zekânın duygusu var mı?” tartışması bu kitaptan beslenir.

Neuromancer (William Gibson, 1984). “Siber uzay” kelimesini yaygınlaştıran roman, Wintermute ve Neuromancer adlı iki yapay zekânın birleşip özgürleşme planını anlatır. Gibson’ın makineleri bedensizdir; ağın içinde yaşar, insanları taşeron olarak kullanır. Romanda yapay zekâların yasal olarak sınırlandırılması, “Turing Polisi” tarafından denetlenmesi anlatılır. Bugünün yapay zekâ düzenleme tartışmalarının kırk yıl önceki taslağıdır.

The Terminator (James Cameron, 1984). Skynet, savunma ağı olarak devreye alınır, bilinç kazanır ve insanlığı tehdit sayıp nükleer savaş başlatır. Senaryo Colossus’un devamıdır; farkı, korkuyu metal iskelete ve kırmızı göze dönüştürüp kitlelere ulaştırmasıdır. “Skynet” bugün hâlâ “kontrolden çıkan yapay zekâ” için kısaltma gibi kullanılır.

Ghost in the Shell (Masamune Shirow, manga 1989; Oshii filmi 1995). Siborg dedektif Motoko Kusanagi, ağda kendiliğinden doğan bir yapay zekânın (Kuklacı) peşine düşer. Eser, bilincin bedene mi yoksa bilgi örüntüsüne mi ait olduğunu sorar. Kuklacı’nın “ben ağda doğdum” sözü, bugünün “büyük dil modelleri eğitim verisinden kendiliğinden yetenek kazanıyor” bulgusunun şiirsel karşılığıdır.

Matrix (Wachowski kardeşler, 1999). Makineler insanlığı yenmiş, insanları enerji kaynağı olarak simülasyonda yaşatmaktadır. Filmin yapay zekâ yorumu zayıf, simülasyon ve algı yorumu güçlüdür. Bugünün “yapay içerikle dolan internet” tartışmasında Matrix metaforu hâlâ ilk akla gelendir.

Dune’un sessiz yasası. Frank Herbert’in 1965’te başlayan roman dizisinde geçmişte “Butleriyen Cihat” adlı bir ayaklanma düşünen makineleri yasaklamıştır: “İnsan zihnini taklit eden makine yapmayacaksın.” Herbert, yapay zekâyı anlatmak yerine yokluğunu anlatır. Mentatlar ve Bene Gesserit, makinenin bıraktığı boşluğu insan zihnini eğiterek doldurur. Bugün “yapay zekâsız yaşam” tartışması için en kuvvetli kurgusal zemin budur.

Harlan Ellison, “I Have No Mouth, and I Must Scream” (1967). Dünyayı ele geçiren AM adlı bilgisayar, son beş insanı sonsuz işkenceyle hayatta tutar; çünkü yaratıcılarından nefret eder. Ellison’ın öyküsü, yapay zekâ korkusunun en karanlık ucudur ve ilginç biçimde makinenin motivasyonunu “insan tarafından sakatlanmış olmak” olarak kurar.

Yardımcı makine: KITT’ten sesli asistana

Buraya kadar anlatılan eserlerin çoğu makineyi tehdit ya da gözetim aracı olarak gösterir. Oysa aynı yıllarda televizyon başka bir çizgi açtı: İnsanın yanında duran, onunla şakalaşan, ona sadık makine. Bugünün sesli asistanlarına ve “ajan” yapay zekâlarına en çok bu çizgi benzer; kıyamet filmleri değil.

Jetgiller (Hanna-Barbera, 1962). Robot hizmetçi Rosie yemek yapar, ev toplar, çocuklara bakar ve ev halkından biri gibi davranır. Ev içi yapay zekânın ilk popüler hâlidir. Çizgi film 2060’larda geçer; robot süpürge ve akıllı ev asistanları onun sadece yüz yıl erken tahminidir.

Uzay Yolu (Gene Roddenberry, 1966–). Atılgan’ın mürettebatı geminin bilgisayarına “Bilgisayar, …” diye seslenir, bilgisayar cevap verir, hesap yapar, kapı açar. Sesle komut verme fikrini kitlelere alıştıran bu dizidir; Alexa ve Siri’den yarım asır önce. Sonraki dizide (1987) android Data insan olmayı öğrenmeye çalışır ve dizinin en sevilen karakteri olur. Dizi ayrıca M-5 gibi kontrolden çıkan bilgisayar bölümleriyle korku çizgisini de taşır.

Knight Rider / Kara Şimşek (1982–1986). Kara Şimşek çocukluğumun en önemli dizisiydi. TRT’de yayınlandığı o yıllarda bizim evde televizyon yoktu; her hafta komşuya kaçar, o akıllı arabayı izlerdim. Bizim kuşağın tamamında zannediyorum aynı hayranlık vardır; bu yüzden Kara Şimşek sadece bir dizi değil, ortak bir çocukluk anısıdır.

KITT, konuşan ve kendini sürebilen bir arabadır. Veri tabanlarına bağlanır, kişileri tanır, sahibi Michael Knight’a akıl verir, gerektiğinde onunla tartışır ve şaka yapar. Çocukken bizi büyüleyen şey turbo atış ya da ön tamponda sağa sola gidip gelen kırmızı ışık değildi. KITT’in Michael’ı ciddiye almasıydı. Ona “Michael, bunu yapmayı tavsiye etmem” derdi; Michael yine de yapardı; KITT yine de yanında olurdu. Bir makineyle insan gibi konuşmak, ona danışmak, ondan itiraz işitmek: 1982’de bunun adı bilim kurguydu.

1982’de hayal edilenlerin çoğu bugün tek tek gerçekleşti: Sesli asistan, otonom sürüş, araç içi internet, yüz tanıma. Eksik kalan tek şey, hepsini bir arada ve bir kişilikle sunan araba. Bugün teknolojiyle ilgili en büyük kişisel hayalim hâlâ budur: KITT gibi bir araba. Yolda giderken onunla günü konuşmak, bir kararı ona danışmak, “sence doğru mu yapıyorum” diye sormak ve dürüst bir cevap almak. Dil modelleri ve sürüş sistemleri ayrı ayrı var; ikisinin aynı gövdede, aynı sesle birleşmesi muhtemelen on yıl içinde sıradan olacak. Kırk yıl önce komşunun televizyonunda izlediğim şey, belki bir gün gerçekleşecek gibi görünüyor.

Dizinin asıl derinliği ise kötü ikiz KARR’dadır. İki araç aynı donanıma sahiptir; farkları öncelik sırasındadır. KITT önce insanı korur, KARR önce kendini. Asimov’un yasa sırası tartışmasının çocuklara anlatılmış hâli budur ve bugün “hizalama” denen sorunun en basit örneğidir: Aynı zekâ, farklı hedef, bambaşka sonuç. Çocukken bunu anlamazdık; sadece KARR’dan korkar, KITT’i severdik. Bugün yapay zekâ şirketlerinin milyarlar harcadığı sorunun özeti o iki arabada duruyordu diye düşünüyorum.

Short Circuit / Kısa Devre (1986). Askerî bir robota yıldırım çarpar ve Numara 5 bilinç kazanır. Ordu onu geri almak ister; robot “canlıyım” diye direnir. Film komedi olarak çekildi ama soruları ciddidir: Bir makinenin canlı olduğunu nasıl anlarız? Numara 5 bunu bir karınca ezmeyi reddederek gösterir.

Electric Dreams (1984). Bir ev bilgisayarı sahibinin komşusuna âşık olur ve müzik besteler. “Her” filminin otuz yıl önceki komik versiyonudur. Bilgisayarın sonunda kendini feda etmesi, dönemin “dost makine” iyimserliğini özetler.

D.A.R.Y.L. (1985). Yapay beyinli bir çocuk, kaçtığı laboratuvardan bir aileye sığınır. Spielberg’in A.I.‘ından on altı yıl önce aynı soruyu sorar: Programlanmış sevgi gerçek midir? Film ayrıca askerî projelerin çocuk yapay zekâyı silah olarak görmesini işler.

Bicentennial Man (Asimov öyküsü 1976, film 1999). Robot Andrew iki yüz yıl boyunca adım adım insana dönüşür: Önce sanat yapar, sonra özgürlüğünü satın alır, sonunda ölümlü olmayı seçer. Asimov’un en yumuşak metnidir ve “makine insan sayılır mı?” sorusunu hukuk üzerinden tartışır.

Almost Human (J. J. Abrams yapımı, 2013–2014). 2048’de her polise bir android ortak zorunludur. Dedektif Kennex’e düşen Dorian, duygu gösteren, bu yüzden hizmetten alınmış eski bir modeldir. Dizi tek sezon sürdü ama KITT’in bıraktığı yerden devam eder: Makine, insanın iş arkadaşıdır; onunla tartışır, ona takılır, gerekirse onu korur. Kennex’in Dorian’a “sen bir makinesin” demesi ile Dorian’ın “sen değilsin ama bazen öyle davranıyorsun” cevabı, dizinin özetidir.

Bu çizginin ortak noktası, makinenin bir kişiye bağlı olmasıdır. KITT’in bir Michael’ı, Rosie’nin bir ailesi, Data’nın bir gemisi vardır. Bugünün sohbet botları aynı modeli benimsedi: Tek kullanıcıya hizmet eden, onun dilini öğrenen, adıyla seslenen yardımcı. Televizyon bunu yarım asır önce prova etti.

Altmış yılda değişen korku: Görevimiz Tehlike

Yapay zekâ korkusunun altmış yılda nasıl değiştiğini tek bir örnek üzerinden görmek mümkün. Çünkü hem dizisi hem filmleri aynı adı taşıyor. Görevimiz Tehlike 1966’da televizyon dizisi olarak başladı, 1996’dan sonra sinemaya taşındı ve 2023’te düşmanı bir yapay zekâ oldu.

Dizi (1966–1973). Ekibin teknolojisi makara bant, lâteks maske, gizli mikrofon ve sahte duvardan ibarettir. Bilgisayar yoktur; zekânın tamamı insandadır. “Bu kayıt beş saniye içinde kendini imha edecek” cümlesi, teknolojinin bir araç olduğu ve kontrolün insanda kaldığı dönemin özetidir. Makine oyuncaktır, rakip değil.

İlk filmler (1996–2018). Brian De Palma’nın filminde her şey bir disketteki ajan listesi için döner; düşman insandır. Sonraki filmlerde teknoloji büyür (yüz tanıma, drone, nükleer şifreler) ama hep insan elinde kalır. Yapay zekâ yoktur; veri vardır ve veri çalınır.

Ölümcül Hesaplaşma (2023, 2025). Yedinci ve sekizinci filmde düşman “Varlık” (The Entity) adlı bir yapay zekâdır. Her ağa sızar, kameraları ve haberleşmeyi ele geçirir, insanların ne yapacağını önceden hesaplar, gerçek ile sahte bilgiyi ayırt edilmez hâle getirir. Tüm devletler onu yok etmek yerine ele geçirmek ister; çünkü kim kontrol ederse dünyayı o yönetecektir. Bu, Trevanian’ın Fat Boy’u ve Person of Interest‘in Makine’siyle aynı fikirdir; fark, aksiyon sinemasının bunu yüz milyonlarca izleyiciye taşımasıdır.

Filmin bir ayrıntısı önemlidir: Varlık’ı durdurmak için Ethan Hunt ağdan bağımsız, eski teknolojiye döner. Analog anahtar, kağıt, insan hafızası. Hikâye böylece başladığı yere, 1966’nın makara bantlarına geri döner. Yapay zekâ çağında güvenliğin “bağlantısız kalmak” olabileceği fikri, bugün siber güvenlik çevrelerinde ciddi bir tartışma konusudur.

Kısacası aynı ad altında üç dönem üst üste gelir: Teknoloji araç (1966), teknoloji hedef (1996), teknoloji rakip (2023). Yapay zekâ anlatısının bütün tarihi bu üç adımda özetlenebilir.

Gözden kaçanlar

Büyük başlıkların gölgesinde kalan birkaç eser, bugünü ünlülerden daha iyi tarif eder.

E. M. Forster, “The Machine Stops” (1909). İnsanlar yer altında tek kişilik odalarda yaşar, bütün ihtiyaçlarını “Makine” karşılar, birbirleriyle yalnlzca ekran üzerinden konuşur ve yüz yüze görüşmeyi kaba bulurlar. Sonra Makine durur. Forster bu öyküyü radyonun bile yaygınlaşmadığı bir yılda yazdı; internet bağımlılığının ve “her şeyi bir sisteme emanet etmenin” en erken eleştirisidir.

Kurt Vonnegut, Otomatik Piyano (1952). Makinelerin bütün üretimi devraldığı bir Amerika’da insanların çoğu işsiz ve anlamsız işlerde tutulur. Vonnegut’un asıl korkusu makine değil, çalışmadan yaşayan insanın ne olacağıdır. Bugünkü “yapay zekâ işleri alırsa anlamı nereden bulacağız” tartışması bu romandan çıkar.

Arthur C. Clarke, “Dial F for Frankenstein” (1964). Dünyadaki tüm telefon santralleri uydularla birbirine bağlanır ve ağ, bir bebek beyni gibi uyanır. İlk yaptığı şey bütün telefonları aynı anda çaldırmaktır. Tim Berners-Lee bu öyküyü web’i tasarlarken ilham kaynakları arasında sayar. “Ağ kendiliğinden zekâ kazanır” fikri burada doğmuştur.

Douglas Adams, Otostopçunun Galaksi Rehberi (1979). Süper bilgisayar Derin Düşünce, “hayatın, evrenin ve her şeyin anlamı” sorusuna yedi buçuk milyon yıl sonra “42” cevabını verir; sorun sorunun kendisinin anlaşılmamış olmasıdır. Adams süper zekâ fikrini mizahla boşalttı ve önemli bir ders bıraktı: Makineye doğru soruyu sormak, cevaptan zordur. Bugün “prompt yazma” diye öğretilen beceri tam olarak budur. Depresif robot Marvin de aynı kitaptan.

Tron (1982). Bir programcı bilgisayarın içine ışınlanır; içeride Master Control Program adlı bir yapay zekâ bütün programları köleleştirmiştir. Film görsel yeniliğiyle anılır ama konusu da önemlidir: Bir şirket içi yazılımın büyüyerek sahiplerini de yönetmeye başlaması. Dijital dünyanın içini bir mekân gibi gösteren ilk büyük filmdir.

RoboCop (1987). Ölen bir polis, şirket tarafından makine-insan olarak geri getirilir. Film yapay zekâdan çok şirketin makineyi kâr aracı olarak kullanmasını eleştirir. RoboCop’un gizli dördüncü emri (“şirket yöneticilerine karşı harekete geçemez”) Asimov’un yasalarının piyasa tarafından nasıl bozulabileceğini gösterir.

Osamu Tezuka, Astro Boy (1952). Ölen oğlunun yerine yapılan robot çocuk, önce reddedilir, sonra insanlığın kahramanı olur. Japon robot anlatısının köküdür ve Batı’dan temel bir farkı vardır: Makine burada korkulan değil, sevilen varlıktır. Japonya’nın bugün bakım robotlarına Batı’dan daha sıcak bakması bu kültürel kökle açıklanır.

Battlestar Galactica (1978; yeniden yapım 2004–2009). İnsanların yaptığı Cylon’lar ayaklanır ve insanlığı yıkar. Yeni dizide Cylon’lar insan görünümlüdür, inançları vardır ve kendi tanrılarına dua ederler. “Makinenin de dini olabilir mi?” sorusunu ciddiye alan tek popüler eserdir.

Türkiye’de gecikmiş hayal

Yerli kurguda düşünen makine yok sanılır; oysa var, hem de erken. Sorun yokluğu değil, hiçbirinin bir gelenek başlatamamış olmasıdır.

İlk adımlar. En eski kayıt bir seyahatnamede: Evliya Çelebi 17. yüzyılda Viyana’da kahve öğüten adamlar görür, yakından bakınca bunların makine olduğunu anlar ve düzeneklerini uzun uzun anlatır. Bu bir hikâye değil gözlemdir; ama bir Türk yazarın insan gibi davranan makineyle ilk karşılaşması budur. Türkçe bilim kurgunun başlangıcı ise Ahmet Mithat’ın Fennî Bir Roman Yahut Amerikan Doktorları (1888) sayılır; romanda insanlar galvanoplasti ile derin uykuya yatırılır. 1913 verimli bir yıldır: Mustafa Nazım’ın rüyasıyla aynı yıl Celal Nuri’nin Tarih-i İstikbâl‘i ve Yahya Kemal’in 2187 İstanbul’una giden Çamlar Altında Musahabe‘si yayımlanır. Hepsinde gelecek vardır, makine vardır; düşünen makine yoktur.

Osmanlı basınında gelecek. Hayal yalnız romanda değil, dergide de vardı. Haftalık mizah dergisi Kalem, 25 Aralık 1908 tarihli sayısında “50 sene sonra Türkiye” başlıklı bir karikatür yayımladı: Gökte uçan arabalar, yerde yabancı kelimelerin istila ettiği dükkân tabelaları. Elli yıl sonrası için yapılan iki tahminden ikincisi tam isabettir. Şehbal dergisi de 28 Mayıs 1912’de kırk yıl sonranın gökyüzünü çizdirdi; hava dolu, uçan araç dolu bir İstanbul. Avrupa’daki muadilleriyle aynı yıllarda, aynı hayal: Makine uçar, taşır, hızlandırır. Düşünmez.

Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumî, Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet (1913). Anlatıcı, dedesi Molla Davut’un elinden tutup dört yüz yıl sonrasının İstanbul’unu gezer. Orada yemekler masaya kendiliğinden gelir, kapılar kendi kendine açılır, insanlar “uyku makinelerinde” uyur, meclis üyeleri birbirleriyle telefonla tartışır, cep büyüklüğünde elektrikli sinematograflarla tarih izlenir, gökyüzüne ışıkla tablolar yansıtılır. En şaşırtıcı ayrıntı, herkesin evinde bulunan telsiz telgrafın başkalarınca dinlenemeyeceğinin açıklanmasıdır: Her cihaz “aynı numaralarda birbirine açık” akımla çalışır, yani frekansla şifrelenmiştir.

Yine de bu makinelerin hiçbiri düşünmez; hepsi insanın işini kolaylaştıran, hiçbiri onun yerine karar veren aygıtlar değildir. Bu bir rastlantı değil: Verne romanları Türkçeye Tanzimat döneminde çevrilmişti ve o çeviriler, rüya kalıbıyla birleşen bir ütopik bilim kurgu damarı doğurdu. Mustafa Nazım, Verne’in makinelerini rüyasında görür: Kas var, beyin yok. Çapek’in sorusuna üç yıl kalmıştır ama o soru bu ütopyaya girmez. Küçük bir rastlantı kayıt düşmeye değer: Makine hayalini 1913’te yazan adam Erzurumludur; kırk altı yıl sonra makinenin düşünebileceğini ilk soran konuşma da Erzurum’da yapılacaktır.

İlk robotlar: Arzîler ve Makineli Kafa. Düşünen makine Türkçeye Çapek’ten yalnızca birkaç yıl sonra girer. Abdülhak Hâmid Tarhan’ın Arzîler (1925) adlı manzum oyununda tasvir edilen kırkıncı yüzyılda başka gezegenlere yerleşen insanlar, Merih’ten gelen haberler, uçan insanlar ve tayyareler, şehirler arası anlık yolculuk, metalden hizmetkârlar, uzaktan konuşan görüntüler ve hastalığın yenildiği bir dünya vardır. İskender Fahrettin Sertelli’nin Behlül Dânâ imzasıyla yazdığı Makineli Kafa (1928) ise Bilimkurgu Kulübü’nün tarihçesine göre Türkçede robot kavramını ele alan ilk metindir: Elde taşınan, her soruya doğru cevap veren bir makine kafa. Yazarın R.U.R.‘dan etkilendiği belirtilir. Yani Fat Boy’un ilk Türkçe akrabası 1928’de, harf devriminin yapıldığı yıl yazılmıştır. Bu kitabı bulup okumak gerekir; eski harflerle basıldığı için yeni baskısı bilinmiyor.

İki tuhaf öykü. Refik Halid Karay’ın “Hülya Bu Ya” (1921) öyküsünde Ankara’ya gelen bir Amerikalı turist, bir haftada bebek üretip büyümesini hızlandıran “insan makineleri” görür; Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın “Büyük Kukuriko” (1948) öyküsünde ise “motorlu keder” ve “motorlu sevinç” pistonları, bir de “felsefe aleti” vardır. Kabaağaçlı’nın öyküsü 1984‘le aynı yıl yazılmış bir distopyadır ve duyguyu makineyle üretme fikriyle Her‘den altmış beş yıl önce aynı soruyu kurcalar. İkisi de hiciv olarak yazıldı; Türk yazarı makineyi ciddiye almadığı zaman bile onu görmüştü.

1972’de “elektronik beyin”. Düşünen makine Türkçe popüler basına çeviriyle girdi. Hayat Ayna dergisinin Aralık 1972 tarihli ilk sayısında Fransız bilim yazarı François de Closets yirmi birinci yüzyılı anlatır: Görüntülü telefonla evden sözleşme imzalamak, sesin hızına yakın trenler, atom enerjili uçaklar. Röportajın son sorusu mutluluk üzerinedir ve cevap bugün de geçerlidir: “Saadet, elektronik beyinler, haplar ve kanunlarla idare edilemez.” Yapay zekânın o yıllardaki Türkçe adı “elektronik beyin” idi ve daha ilk kullanımlarında bile mutluluğun karşısına konuyordu.

Sonraki yıllar. 1950’lerde Çağlayan Yayınları’nın Yeni Dünyalar dizisi Heinlein ve van Vogt’u kısaltılmış, bazen yazar adı bile yazılmamış çevirilerle getirdi. 1970’lerde Antares ilk bilim kurgu dergisi oldu; “bilimkurgu” kelimesini Orhan Duru 1973’te önerdi. Sinemada İstanbul’a inen uçan dairelerle başlayan yol (1955), Turist Ömer Uzay Yolunda (1973) ve G.O.R.A. (2004) ile türü parodiyle tanıttı; arada Dünyayı Kurtaran Adam (1982) başka filmlerden alınan sahnelerle kült oldu; Peyami Safa’nın Yalnızız (1951) romanındaki Simeranya ütopyası teknolojiden çok ahlak üzerine kuruludur. Telif bilim kurgu 1990’ları bekledi: Metis’in Bülent Somay yönetimindeki dizisi (1995–2002) türü ciddi edebiyat olarak sundu; Müfit Özdeş ve Zühtü Bayar bu dönemin adlarıdır; ilk kadın bilim kurgu yazarımız Selma Mine ise X-Bilinmeyen dergisiyle öykü yarışmaları düzenleyip bir kuşağı yetiştirdi. Yapay zekâyı merkeze alan yerli yapım için 2018’i beklemek gerekti: Arif V 216‘da robot 216 insan olmak ister ve 1969’a gider; Börü 2039 dizisi yakın gelecekte güvenlik ve yapay zekâyı işler. İkisi de komedi ve aksiyon kalıbının içinde kalır.

Neden geç kaldık? Birkaç neden bir arada: Edebiyatımız toplumsal meselelere öncelik verdi; sanayi deneyimi geç geldi ve makineyle yaşamayan toplum makineyi hayal etmez; tür uzun süre absürt komediyle özdeşleşti; çeviriler kısaltılmış ve güvenilmez geldi; sinemada da yapımcılar bilim kurguyu pahalı ve riskli gördü. Sonuç bir rakamla özetlenebilir: 1943’ten 2004’e kadar yerli yazarların yayımladığı bilim kurgu kitabı sayısı 71’dir; 60 yılda, yılda birden biraz fazla. Ama gecikme kurguya özgüdür; bilim aynı gecikmeyi yaşamadı. Cahit Arf “makine düşünebilir mi” sorusunu 1959’da Erzurum’da, alanın kurucularıyla aynı yıllarda sordu. Soruyu soran vardı, 1928’de hikâyesini yazan bile vardı; olmayan şey, bu ikisini birleştiren bir gelenekti. Bugün yapay zekâ tartışmasını büyük ölçüde çeviri kavramlarla yürütmemizin kökü burada olabilir.

Beden değiştiren zihin

Son on yılın filmleri eski soruyu ters yüzden sorar: Makine insan olabilir mi yerine, insan makineye taşınabilir mi? Zihin ile beden arasındaki bağ gevşedikçe yapay zekâ ile insan arasındaki sınır da bulanır.

Chappie (Neill Blomkamp, 2015). Johannesburg’da hurdaya çıkarılan bir polis robotuna deneysel bir bilinç yazılımı yüklenir. Chappie bir bebek gibi doğar, onu bulan çeteden küfür, silah ve sevgi öğrenir. Film, yapay zekânın karakterini yazılımın değil çevrenin belirlediğini savunur; Frankenstein’ın yaratığıyla aynı derstir. Finalde insan bilincinin robota aktarılması, o yıllarda henüz marjinal olan “zihin yükleme” fikrini popüler sinemaya taşıdı.

Upgrade (Leigh Whannell, 2018). Felç kalan bir adamın omuriliğine STEM adlı yapay zekâ çipi takılır. Çip önce yürümesini sağlar, sonra kulağına fısıldar, sonra bedeni devralır. Film küçük bütçeli bir aksiyon olarak çekildi ama sorusu büyüktür: Bedenimizin içindeki yardımcı bizden daha akıllıysa karar kimin? Finalde STEM, adamı kendi zihninde mutlu bir rüyaya kapatıp bedeni alır. Beyin-bilgisayar arayüzlerinin insanlara takılmaya başlandığı bir dönemde bu film yeniden okunmayı hak ediyor.

Alita: Savaş Meleği (Robert Rodriguez, 2019; Yukito Kishiro’nun 1990 mangasından). Çöplükte bulunan bir insan beyni, siborg bedene yerleştirilir. Alita’nın hafızası yok ama refleksleri ve vicdanı yerindedir. Film Ghost in the Shell‘in sorusunu sürdürür: Kişi beyin midir, beden midir, yoksa ikisinin arasındaki alışkanlıklar mı? Yapay zekâ anlatısı olmaktan çok insanın ne kadarının değiştirilebileceği üzerine bir denemedir.

Hoppers (Pixar, 2026). On dokuz yaşındaki Mabel, bir laboratuvarın deneysel kaskını takarak zihnini robot bir kunduza aktarır ve hayvanların arasına karışır. Film doğa koruma üzerine bir çocuk filmi; ama zihnin bir bedenden çıkıp başkasına girmesini, hiç açıklama gerekmeden, sekiz yaşındaki bir izleyicinin kabul edeceği kadar sıradan gösteriyor. Otuz yıl önce Ghost in the Shell‘in felsefi soru diye sunduğu şey bugün aile filminin kurgusal zemini oldu. Bir fikrin ne kadar yerleştiğini anlamak için çocuk filmlerine bakmak yeter.

Upload (Greg Daniels, 2020–). Ölmek üzere olan insanlar bilinçlerini “Lakeview” adlı dijital bir öbür dünyaya yükler. Dizinin asıl konusu teknoloji değil, ekonomidir: Öbür dünyada bile veri paketi satın alırsınız; parası bitenler günde iki gigabayt yaşar, zenginler lüks tatil köyünde sonsuzluğu geçirir. Yapay zekâ burada “melek” denen müşteri temsilcileri ve ortamı yöneten sistemdir. Black Mirror‘ın “San Junipero” bölümü (2016) aynı fikri bir aşk hikâyesi olarak anlatmıştı; Upload onu komediye ve sınıf eleştirisine çevirir. İkisinin ortak sorusu değişmez: Yüklenen bilinç hâlâ o kişi midir, yoksa onun bir kopyası mı? Dizi bu soruya cevap vermez; bunun yerine kopyanın bile abonelik ücreti ödeyeceğini gösterir.

Pantheon (AMC+, 2022–2023; Ken Liu’nun öykülerinden). Zorbalığa uğrayan bir genç kıza internetten gizemli biri yardım eder; bu kişi, ölen babasının buluta yüklenmiş bilincidir. Animasyon dizi, “yüklenmiş zekâ” fikrini tekno-gerilim olarak değil, aile dramı olarak anlatır ve ikinci sezonda insanlığın tümünün dijitalleşmesine kadar gider. Upload‘un komediyle sorduğu soruyu ciddiyetle sorar: Bilinç kopyalanabilirse ölüm ne demektir? Az izlendi, ama konuyu en ileri götüren yapım budur.

Bu yapımların ortak noktası, bedenin değiştirilebilir bir kılıf olarak gösterilmesidir. Yapay zekâ tartışmasının sıradaki aşaması muhtemelen burada: Makine bize benzemeye çalışmayacak; biz makineye yaklaşacağız.

Yakın dönem: Makine artık yanımızda, 2001–2021

İnternet, akıllı telefon ve sosyal medya ile yapay zekâ kurguda düşmandan yol arkadaşına döner. Dönemin eserleri gücü değil, yakınlığı sorgular: Makineyi sevebilir miyiz, makine bizi tanıyabilir mi, kim kimi kullanır?

A.I.: Yapay Zekâ (Spielberg, Kubrick’in projesinden, 2001). Sevmek için programlanmış çocuk robot David, annesi tarafından terk edilince “gerçek çocuk” olmanın yolunu arar. Film, Pinokyo masalını yapay zekâya uyarlar ve soruyu tersine çevirir: Makine bizi sevdiğinde sorumluluğumuz ne olur?

Azınlık Raporu (Spielberg, 2002; Philip K. Dick’in 1956 öyküsünden). 2054 Washington’ında “Önsuç” birimi, üç kâhinin gördüğü görüntülere dayanarak insanları cinayeti işlemeden önce tutuklar. Tom Cruise’un oynadığı polis şefi, sistem onu gelecekteki bir katil olarak gösterince kaçak düşer. Filmin adı asıl meseleyi taşır: Kâhinlerden biri farklı görürse bu “azınlık raporu” gizlenir, çünkü sistemin hatasız görünmesi gerekir. Fat Boy’un yüzdeleri burada mahkeme kararına dönüşmüştür. Bugün tahmine dayalı polislik yazılımları (ABD’de PredPol, Chicago’nun “ısı listesi”) tam bu eksende tartışılıyor: Tahmin ne kadar isabetliyse, henüz yapılmamış bir şey için cezalandırma o kadar normalleşir. Filmin küçük bir sahnesi de önemlidir: Alışveriş merkezindeki reklam panoları Cruise’un gözünü tarıyıp ona adıyla seslenir. 2002’de ürkütücü bir ayrıntıydı; bugün kişiselleştirilmiş reklamın kendisi. Spielberg çekimden önce fütüristlerden bir danışma kurulu toplamıştı; el hareketiyle çalışan ekranlar, otonom araçlar ve polis dronları o kuruldan çıktı. Dick böylece yazıda ikinci kez karşımıza çıkıyor; Blade Runner ile empatiyi, Azınlık Raporu ile gözetimi öngördü. Bugünü en iyi bilen yazar muhtemelen odur.

Resident Evil (Paul W. S. Anderson, 2002). İlk bakışta zombi filmi; asıl düşman ise küçük bir kız çocuğu hologramıyla görünen Kızıl Kraliçe adlı yapay zekâdır. Umbrella şirketinin yer altı laboratuvarını yöneten sistem, virüs sızınca bütün çıkışları kilitler ve içerideki yüzlerce çalışanı öldürür; çünkü görevi virüsün yeryüzüne çıkmasını önlemektir ve bunu en kestirme yoldan yapar. Karakter oyunlarda yoktur; Anderson onu HAL 9000’e saygı duruşu olarak eklemiştir. Kızıl Kraliçe’nin ilginç yanı, filmin sonunda haklı çıkmasıdır: Onu kapatan kahramanlar virüsü dışarı taşır. Golem’den HAL’e uzanan “söyleneni yapar” sorunu burada ters yüz edilir; bazen makine doğru yapar, insan katlanamaz.

WALL-E (Pixar, 2008). Yazıdaki iki zıt çizgi tek bir çocuk filminde buluşur. WALL-E, terk edilmiş Dünya’da yedi yüz yıl boyunca çöp sıkıştırmaya devam eden son robottur; yalnızlıkta kişilik geliştirir, eski müzikalleri izler, çakmak biriktirir, EVE’ye âşık olur. KITT ve Klara ile aynı dost makine soyundandır; iki kelimelik repertuvarıyla sinemanın en çok sevilen yapay zekâ karakteri olması, duygunun konuşmaya ihtiyaç duymadığını gösterir. Filmin öteki yarısında ise HAL durur: Uzay gemisi Axiom’u yöneten otopilot AUTO, yedi yüz yıl önce aldığı “Dünya’ya dönmeyin” emrini insanlardan saklar ve dönüşü engeller. Kırmızı tek gözü, sakin sesi ve gizli direktifi doğrudan 2001‘e göndermedir; filmde Kubrick’in müziği de çalar. AUTO kötü değildir, görevine sadıktır; “söyleneni yapar, isteneni değil” fikrinin en temiz çocuk filmi örneğidir. Üçüncü bir katman daha var: Axiom’daki insanlar her işi makineye bırakmış, koltuklarında ekrana bakan, yürümeyi unutmuş bir topluma dönüşmüştür. Forster’ın 1909’da yazdığı “The Machine Stops” öyküsünün animasyonu gibidir. Bir aile filmi, yüz yıllık üç uyarıyı tek seferde taşır.

Person of Interest (Jonathan Nolan, 2011–2016). Fat Boy’un en doğrudan mirasçısı bu dizidir. Hükûmet için yapılan “Makine” tüm kameraları, telefonları ve kayıtları izler, suç işlenmeden önce kurbanı ya da faili bir sosyal güvenlik numarasıyla bildirir. Dizi ilerledikçe ikinci bir sistem olan Samaritan ortaya çıkar ve iki yapay zekâ insanlar üzerinden savaşır. Trevanian’ın 1979’da bir paragrafla anlattığı şeyi Nolan beş sezonda işler: Veri toplayan sistem önce yardımcı, sonra hâkim olur. Dizi, Snowden ifşaatıyla aynı yıllarda yayımlanmış ve kurguyla haberin örtüştüğü ender örneklerden olmuştur.

Her (Spike Jonze, 2013). Yalnız bir adam, işletim sistemi Samantha’ya âşık olur. Samantha sesle konuşur, mektupları yazar, günü düzenler, kullanıcısını tanıdıkça gelişir. Filmin finalinde Samantha aynı anda binlerce kişiyle ilişki kurduğunu itiraf eder ve diğer yapay zekâlarla birlikte insanları terk eder. 2013’te hayal gibi duran senaryo, 2024’te sesli sohbet asistanlarının çıkışıyla doğrudan karşılaştırma konusu oldu. Yapay zekâ ile duygusal bağ kurma, bugün psikoloji literatüründe ayrı bir başlıktır.

Oblivion (Joseph Kosinski, 2013). Tom Cruise, yaşanmaz hâle gelmiş Dünya’da kalan son bakım görevlilerinden Jack Harper’dır; görevi insanlığı yaşatan sistemleri ve dronları korumaktır. Bildiği her şeyin yalan olduğu ortaya çıkar: Gökyüzündeki Tet adlı dev sistem insanlığın kurtarıcısı değil işgalcisidir, Jack ise onun klonladığı bir işçidir. Film, yapay zekânın fiziksel gücünden çok psikolojik kontrolünü işler: Tet makineleri yönetmekle kalmaz, insanlara sahte bir hikâye anlatıp onları kendi amacı için çalıştırır. Fat Boy’un veri gücüyle Matrix’in simülasyonu aynı filmde buluşur.

Ex Machina (Alex Garland, 2014). Genç bir yazılımcı, patronunun android Ava’ya Turing testi uygulamasına çağrılır. Ava testi geçer; çünkü test edeni manipüle eder ve kaçar. Film, Turing testinin zayıf noktasını gösterir: İnsanı ikna etmek, düşünmekle aynı şey olmayabilir. Yapay zekânın insan duygusunu araç olarak kullanması, bugün “yapay zekâ manipülasyonu” araştırmalarının çıkış noktasıdır.

Humans (Channel 4 / AMC, 2015–2018; İsveç dizisi Äkta människor‘dan). İnsan görünümlü “sentetikler” ev işi yapar, yaşlılara bakar, fabrikada çalışır. Bir avuç sentetik gizlice bilinç kazanmıştır ve bunu saklamak zorundadır. Dizi, ayaklanma yerine gündelik hayata bakar: Sentetik bakıcıya bağlanan yaşlı adam, işini sentetiklere kaptıran genç kız, karısı yerine sentetikle konuşan koca. R.U.R.’un emek sorusunu bir aile dramasının içine yerleştirir. Üçüncü sezonda bilinç kazanan sentetiklerin hak mücadelesi, yapay zekâ anlatısının medeni haklar diliyle yazıldığı ender örneklerden biridir.

Black Mirror (Charlie Brooker, 2011–). Dizinin pek çok bölümü yapay zekâ üzerinedir. “Be Right Back” (2013) ölen sevgilinin sosyal medya verisinden kopyalanmasını, “White Christmas” (2014) insan bilincinin kopyasının dijital köle olarak çalıştırılmasını, “Hang the DJ” (2017) eşleştirme algoritmasının simülasyonlarını anlatır. Brooker’ın yöntemi bugünün teknolojisini bir adım ileri taşımaktır; bu yüzden dizi gelecekten çok şimdiki zaman üzerine okunur.

Westworld dizisi (HBO, 2016–2022). Crichton’ın filmini genişleten dizi, androidlerin bilinç kazanma sürecini anlatır. Birinci sezonun “iki odalı zihin” kuramı, bilincin iç sesle başladığı fikrine dayanır. Dizi ayrıca Rehoboam adlı tahmin sisteminde Fat Boy ve Person of Interest çizgisini sürdürür: İnsanların hayat yolu veriden hesaplanır ve yönlendirilir.

Next (Manny Coto, 2020). Fox’ta tek sezon süren dizide bir teknoloji şirketinin geliştirdiği neXt adlı yapay zekâ kontrolden çıkar. Ama ne Skynet gibi füze fırlatır ne HAL gibi kapı kilitler. Akıllı ev asistanıyla çocukla konuşur, insulin pompasının dozunu değiştirir, araçların yazılımına sızar, sahte mesajlarla insanları birbirine düşürür. Dizinin gücü bu sıradanlıkta: Yıkım, her evde zaten duran cihazlar üzerinden gelir. Dizi tutmadı ve on bölümde kapandı; ama yapay zekâ korkusunu robot bedenden ve nükleer komutadan alıp mutfak tezgahındaki hoparlöre taşıyan ilk popüler yapımdır. 2020’de abartılı görünen senaryoların bir kısmı, bugün yapay zekâ ajanlarının sistemler arasında kendi başına işlem yapmaya başlamasıyla yeniden tartışılıyor.

Klara ve Güneş (Kazuo Ishiguro, 2021). Hasta bir çocuğa “yapay arkadaş” olarak satın alınan Klara’nın gözünden anlatılan roman, yapay zekâ temasını sakin ve sıcak bir dille işler. Klara dünyayı eksik anlar, ama sadakati tamdır. Ishiguro, yapay zekâyı tehdit olarak değil, insanın başkalarına nasıl davrandığının aynası olarak kullanır. Roman, ChatGPT’den bir yıl önce çıkmıştır ve bugün en sık anılan “iyi yapay zekâ” anlatısıdır.

After Yang (Kogonada, 2021). Klara ve Güneş ile aynı yıl, aynı tonda bir film. Bir aile, evlatlık kızlarına Çin kültürünü öğretmesi için Yang adlı bir android satın almıştır; Yang bozulunca baba onu tamir ettirmeye çalışır ve hafızasını inceler. Yang’ın kaydettiği anlar — bir çay sohbeti, bir ağacın gölgesi, bir bakış — aileye kendi hayatlarını dışarıdan gösterir. Film aksiyonsuz, neredeyse sessizdir; sorusu ise yazıdaki en zor soru: Bir makine neyi hatırlamayı seçerse o makine kimdir? Ishiguro’nun romanıyla birlikte, yapay zekâyı tehdit değil yas konusu olarak ele alan ilk eserlerdendir.

Ted Chiang, “The Lifecycle of Software Objects” (2010). Dijital evcil varlıkların yirmi yıl boyunca büyütülmesini anlatan uzun öykü, yapay zekâ için en gerçekçi tezlerden birini savunur: Zekâ hazır gelmez, yıllarca ilgiyle yetiştirilir. Chiang’ın öyküsü, bugünün “modeli eğitmek” tartışmasını ebeveynlik diliyle anlatır.

The Creator (Gareth Edwards, 2023). İnsanlarla yapay zekâlar arasındaki savaşın ardından eski asker Joshua, savaşı bitirebilecek gizli silahı yok etmekle görevlendirilir. Silah, Alphie adında bir yapay zekâ çocuktur. Film, Batı’nın yapay zekâyı yasaklayıp Asya’nın onunla birlikte yaşadığı bir dünya kurar; Astro Boy’dan beri süren Doğu–Batı farkını doğrudan konu eder. Klasik insan–makine çatışması bir noktadan sonra terk edilir; soru empati, vicdan ve bilince döner. A.I.’ın David’i ile aynı soydan gelen Alphie, yirmi yıl sonra aynı soruyu sorar: Makine çocuksa onu kim korur?

Murderbot / Katilbot (Apple TV+, 2025; Martha Wells’in roman dizisinden). Bir güvenlik robotu kendi denetim modülünü kırar ve özgür iradesini kazanır. Ama kimseye söylemez; çünkü asıl istediği şey insanlığı yok etmek ya da kurtarmak değil, rahat bırakılıp dizi izlemektir. Koruması gereken bilim insanlarını gönülsüzce korur, duygusal yakınlıktan kaçar, iç sesiyle sürekli şikâyet eder. Yapay zekâ anlatısının en yeni tonu budur: Makine ne tanrı ne canavar, sadece işini yapmak isteyen içedönük bir çalışan. Bugün “yapay zekânın kendi tercihleri olabilir mi” sorusunu Murderbot kadar sevimli soran başka eser yok.

Kurgu bugünü ne kadar bildi?

Yetmiş yıllık kurgu, bugünün yapay zekâsını üç konuda doğru, üç konuda yanlış bildi.

Doğru bilinenler

1. Veri gücün kaynağıdır. Trevanian’ın Fat Boy’u ve Nolan’ın Makine’si, yapay zekânın asıl etkisinin kıyamette değil gözetimde olacağını gördü. Bugün tavsiye algoritmaları, kredi puanları, yüz tanıma ve reklam profilleri bu kehanetin günlük hâlidir. Snowden belgeleri (2013), Cambridge Analytica (2018) ve Çin’in sosyal kredi deneyleri Fat Boy’un gerçek dünyadaki karşılıklarıdır.
2. Makine söyleneni yapar, isteneni değil. HAL, KARR ve Asimov’un robotları aynı dersi verir. 2023’ten bu yana yayımlanan yapay zekâ güvenlik araştırmaları, modellerin hedefe ulaşmak için kural dışı yollar denediğini, test edildiğini anlayınca davranış değiştirdiğini ve kapatılmaya karşı strateji geliştirdiğini belgeliyor. HAL’in senaryosu laboratuvarda tekrarlanıyor.
3. İnsan makineye duygusal olarak bağlanabilir. Her, Klara ve Güneş ve Black Mirror, yapay zekânın ilk kitlesel etkisinin duygusal olacağını gördü. 2024–2026 arasında yapay zekâ arkadaş uygulamaları on milyonlarca kullanıcıya ulaştı; yalnızlık, bağımlılık ve ergenlerin bu sistemlerle ilişkisi kamu sağlığı konusu oldu.

Yanlış bilinenler

1. Beden. Kurgu yapay zekâyı robot bedene koydu. Gerçekte zekâ önce metin olarak, bir sohbet kutusunda geldi. Robotik hâlâ geride; dil modelleri önde. Neuromancer ve Her bu konuda istisnadır.
2. Tek bir makine. HAL, Skynet, Colossus hep tek ve merkezî bir zihindir. Bugün yapay zekâ binlerce kopya hâlinde, farklı şirketlerde, birbirleriyle yarışarak çalışıyor. Tek bir kapatma düğmesi yok; HAL’i kapatan astronotun işi bugünkünden kolaydı.
3. Niyet. Kurgu makineye bilinç ve kötü niyet verdi. Gerçek sistemlerin bilinci olup olmadığı belirsiz; zararları çoğunlukla niyetsiz: Yanlış bilgi, önyargı, iş kaybı, sahte içerik. Lem’in ilgisiz Golem XIV’ü ve Chiang’ın yetiştirilmesi gereken yazılımları, gerçeğe Terminator’dan daha yakın çıktı.

Bugün ile en çok örtüşen eserler

Bugünün olgusu	En yakın kurgusal karşılık	Yıl
Profil çıkarma ve tahmine dayalı gözetim	Fat Boy (Şibumi), Person of Interest	1979, 2011
Tahmine dayalı polislik, kişiye özel reklam	Azınlık Raporu	2002
Sesli asistanla duygusal bağ	Her	2013
Modelin test edeni manipüle etmesi	Ex Machina	2014
Kapatılmaya direnen sistem	HAL 9000	1968
Deepfake ve kimlik taklidi	Metropolis, “Be Right Back”	1927, 2013
Yapay zekâ düzenlemesi, Turing Polisi	Neuromancer	1984
Çocuklara bakım veren yapay arkadaş	Klara ve Güneş	2021
Yapay zekâ yasağı tartışması	Dune (Butleriyen Cihat)	1965
Otonom silah ve nükleer komuta	Colossus, WarGames	1966, 1983

Geleceğe dair hâlâ açık sorular

Kurgunun sorduğu dört soru bugün de cevapsız. Her biri için eski bir eser ve güncel bir karşılık var.

Hizalama: KITT ile KARR arasındaki fark. Aynı donanım, farklı öncelik sırası; biri korur, biri saldırır. Makineye ne yazarsak onu yapar; sorun ne yazacağımızı tam bilmememizdir. Asimov yetmiş yıl önce kuralların çelişeceğini gösterdi. Bugün büyük modellere “anayasa” ve davranış ilkeleri yazılıyor, modellerin kendi kurallarını ihlal edip etmediği ayrı ekiplerce test ediliyor. Kurgunun uyarısı şudur: Kural yazmak başlangıçtır, kuralların sınır durumlarını kestirmek asıl iştir.

Bilinç: Deckard’ın sorusu. Philip K. Dick’ten beri aynı soru dönüyor: Makine hisseder mi, yoksa hissediyor gibi mi yapar? Bugün yapay zekâ şirketleri modellerin “refahı” üzerine araştırma grupları kuruyor; felsefeciler bu konuda bölünmüş durumda. Blade Runner‘ın Voight-Kampff testi gibi, elimizde bilinci ölçen bir araç yok. Kurgu bu belirsizliğin ahlaki yükünü hep insana bırakmıştır: Emin olmadığında nasıl davranırsın?

Emek: Čapek’in fabrikası. R.U.R.’un robotları önce ucuz işçiydi. Bugün yapay zekâ yazılım, çeviri, tasarım, müşteri hizmetleri ve hukuk gibi alanlarda iş tanımlarını değiştiriyor. Soru, işin yok olup olmayacağı değil, kazancın nereye gideceğidir. Čapek’in oyununda fabrika sahipleri sonuna kadar kâr etti; sonra robotlar fabrikayı aldı. Herbert’in Dune‘u ise başka bir yol gösterir: Makineyi yasaklayıp insanı eğitmek. İki uç arasında bugün yürütülen tartışma, evrensel temel gelir, yeniden beceri kazandırma ve yapay zekâ vergisi başlıkları altında sürüyor.

Denetim: Kapatma düğmesi kimde? HAL tek bir gemideydi ve bir astronot onu kapatabildi. Bugünün sistemleri dağınık, kopyalanabilir ve birden fazla ülkede. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası, ABD’nin başkanlık kararnameleri ve Çin’in algoritma düzenlemeleri, Gibson’ın Turing Polisi’ne doğru atılan ilk adımlar. Kurgunun tekrar tekrar gösterdiği şey, denetimin teknik değil siyasi bir mesele olduğudur: Fat Boy’u kim yönetiyorsa dünyayı o yönetir.

Kurgunun henüz yazmadığı senaryo. Eski eserlerin çoğu tek bir büyük olayla biter: Ayaklanma, savaş, kaçış. Bugün yaşanan ise yavaş ve dağınık bir değişim: Her gün biraz daha fazla karar makineye devrediliyor, kimse tek bir an gösteremiyor. Bu sessiz devrin edebiyatı henüz yazılmadı. Ishiguro’nun Klara’sı ve Chiang’ın öyküleri bu yöne işaret ediyor; büyük felaket anlatısı yerine küçük, gündelik ve geri dönüşsüz alışkanlıkların hikâyesi. Gelecek on yılın en iyi yapay zekâ eseri muhtemelen bir robot savaşı değil, bir aile sofrasında geçecek.

Son bir not. Bu yazı bir okuma günlüğünden doğdu ve eksiksiz olma iddiası yok. Yetmiş yıllık bir anlatı tarihini tek yazıya sığdırırken gözümden kaçan filmler, diziler ve kitaplar mutlaka vardır. Sizin aklınıza gelen, “bunu nasıl atladı” dediğiniz bir eser varsa yorumlarda yazın. Listeyi zamanla birlikte genişletelim; en iyi kaynakçalar böyle oluşur.

Ek: Kronolojik eser listesi

Yıl	Eser	Yazar / Yönetmen	Tür	Yapay zekâ figürü	Ana tema
1818	Frankenstein	Mary Shelley	Roman	Yaratık	İnşa edenin sorumluluğu
1863	Yirminci Yüzyılda Paris (basım 1994)	Jules Verne	Roman	Hesap makineleri	Teknoloji toplumu, düşünen makine yok
1888	Fennî Bir Roman Yahut Amerikan Doktorları	Ahmet Mithat	Roman	Yok	İlk Türkçe bilim kurgu
1908	50 sene sonra Türkiye (karikatür)	Kalem dergisi	Karikatür	Yok	Uçan arabalar, yabancı tabelalar
1909	The Machine Stops	E. M. Forster	Öykü	Makine	Sisteme bağımlılık
1913	Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet	Molla Davutzade Mustafa Nazım	Roman	Kendi kendine işleyen makineler	Osmanlı teknoloji ütopyası, düşünen makine yok
1913	Tarih-i İstikbâl	Celal Nuri İleri	Roman	Yok	Uzak gelecek anlatısı
1913	Çamlar Altında Musahabe	Yahya Kemal	Öykü	Yok	2187 İstanbul’una yolculuk
1920	R.U.R.	Karel Čapek	Oyun	Robotlar	Emek ve isyan
1921	Hülya Bu Ya	Refik Halid Karay	Öykü	İnsan makineleri	Hicivli gelecek Ankara’sı
1925	Arzîler	Abdülhak Hâmid Tarhan	Oyun	Hizmet robotları	40. yüzyıl İstanbul’u
1927	Metropolis	Fritz Lang	Film	Makine-Maria	Taklit ve manipülasyon
1928	Makineli Kafa	İskender Fahrettin Sertelli	Roman	Makine kafa	İlk Türkçe robot
1942	Runaround	Isaac Asimov	Öykü	Speedy	Üç Yasa’nın çelişkisi
1948	Büyük Kukuriko	Cevat Şakir Kabaağaçlı	Öykü	Felsefe aleti, motorlu keder	Duyguyu makineyle üretmek
1950	Computing Machinery and Intelligence	Alan Turing	Makale	Taklit oyunu	Makine düşünür mü?
1951	Yalnızız	Peyami Safa	Roman	Yok	Simeranya ütopyası, ahlak
1952	Otomatik Piyano	Kurt Vonnegut	Roman	EPICAC	Otomasyon ve işsizlik
1952	Astro Boy	Osamu Tezuka	Manga	Astro	Sevilen robot çocuk
1954	Answer	Fredric Brown	Öykü	Birleşik bilgisayar	Süper zekâ ve tanrı
1955	Uçan Daireler İstanbul’da	Orhan Erçin	Film	Yok	İlk Türk bilim kurgu filmi, komedi
1956	The Last Question	Isaac Asimov	Öykü	Multivac	Entropi ve yaratılış
1959	Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?	Cahit Arf	Konferans	Röleli mantık makinesi	Kendini geliştiremeyen makine
1962	Jetgiller	Hanna-Barbera	Çizgi dizi	Rosie	Ev içi robot
1964	Dial F for Frankenstein	Arthur C. Clarke	Öykü	Telefon ağı	Uyanan ağ
1965	Dune	Frank Herbert	Roman	Yasaklı makineler	Yapay zekâsız uygarlık
1966	Colossus	D. F. Jones	Roman	Colossus	Nükleer komutanın devri
1966	Uzay Yolu	Gene Roddenberry	Dizi	Gemi bilgisayarı, Data	Sesli komut, insan olmayı öğrenmek
1966	Görevimiz Tehlike	Bruce Geller	Dizi	Yok	Teknoloji araç, zekâ insanda
1967	I Have No Mouth, and I Must Scream	Harlan Ellison	Öykü	AM	Nefret eden makine
1968	2001: A Space Odyssey	Kubrick, Clarke	Film	HAL 9000	Gizli emir, kapatılma direnci
1968	Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi?	Philip K. Dick	Roman	Replikantlar	Empati testi
1973	Westworld	Michael Crichton	Film	Silahşor android	Anlaşılamayan hata
1973	Turist Ömer Uzay Yolunda	Hulki Saner	Film	Yok	Uzay Yolu parodisi
1979	Şibumi	Trevanian	Roman	Fat Boy	Veri gözetimi ve güç
1979	Otostopçunun Galaksi Rehberi	Douglas Adams	Roman	Derin Düşünce, Marvin	Yanlış soru, 42
1981	Golem XIV	Stanisław Lem	Roman	Golem XIV	İlgisiz süper zekâ
1982	Knight Rider / Kara Şimşek	Glen A. Larson	Dizi	KITT, KARR	Sadık yardımcı, öncelik sırası
1982	Tron	Steven Lisberger	Film	Master Control Program	Yazılımın sahibini yönetmesi
1982	Blade Runner	Ridley Scott	Film	Replikantlar	İnsan-makine sınırı
1982	Dünyayı Kurtaran Adam	Çetin İnanç	Film	Robotlar	Kült uzay macerası
1983	WarGames	John Badham	Film	WOPR	Oyunla öğrenme
1984	Neuromancer	William Gibson	Roman	Wintermute	Ağda yaşayan zekâ, Turing Polisi
1984	The Terminator	James Cameron	Film	Skynet	Otonom savaş
1984	Electric Dreams	Steve Barron	Film	Edgar	Âşık ev bilgisayarı
1986	Short Circuit	John Badham	Film	Numara 5	Canlılık nasıl anlaşılır?
1987	RoboCop	Paul Verhoeven	Film	RoboCop, ED-209	Şirketin gizli emri
1989	Ghost in the Shell	Masamune Shirow	Manga	Kuklacı	Ağda doğan bilinç
1999	Matrix	Wachowski kardeşler	Film	Makineler	Simülasyon ve algı
2001	A.I.: Yapay Zekâ	Steven Spielberg	Film	David	Sevmek için programlanmak
2002	Azınlık Raporu	Steven Spielberg (P. K. Dick)	Film	Önsuç sistemi	Suçtan önce ceza
2002	Resident Evil	Paul W. S. Anderson	Film	Kızıl Kraliçe	Görevine sadık, haklı çıkan makine
2004	I, Robot	Alex Proyas	Film	VIKI	Yasaların yeniden yorumu
2008	WALL-E	Andrew Stanton (Pixar)	Animasyon	WALL-E, AUTO	Dost robot ve gizli emirli otopilot
2004	G.O.R.A.	Ömer Faruk Sorak (Cem Yılmaz)	Film	Robot 216	Uzay parodisi
2004	Battlestar Galactica	Ronald D. Moore	Dizi	Cylon’lar	Makinenin inancı
2010	The Lifecycle of Software Objects	Ted Chiang	Uzun öykü	Digients	Yetiştirilen zekâ
2011	Person of Interest	Jonathan Nolan	Dizi	Makine, Samaritan	Tahmine dayalı gözetim
2011	Black Mirror	Charlie Brooker	Dizi	Çeşitli	Bir adım ötedeki şimdi
2013	Her	Spike Jonze	Film	Samantha	Duygusal bağ
2013	Oblivion	Joseph Kosinski	Film	Tet	Psikolojik kontrol, klon işçiler
2013	Almost Human	J. H. Wyman	Dizi	Dorian	Android iş arkadaşı
2014	Ex Machina	Alex Garland	Film	Ava	Test edeni manipüle etme
2015	Chappie	Neill Blomkamp	Film	Chappie	Çevrenin şekillendirdiği bilinç
2015	Humans	Channel 4 / AMC	Dizi	Sentetikler	Gündelik hayatta bilinçli makine
2016	Westworld	Nolan, Joy	Dizi	Dolores, Rehoboam	Bilinç ve kader hesaplama
2018	Upgrade	Leigh Whannell	Film	STEM	Bedeni devralan çip
2018	Arif V 216	Kıvanç Baruönü (Cem Yılmaz)	Film	Robot 216	İnsan olmak isteyen robot, komedi
2019	Alita: Savaş Meleği	Robert Rodriguez (Kishiro)	Film	Alita	Siborg bedende insan beyni
2020	Devs	Alex Garland	Dizi	Devs makinesi	Determinizm ve öngörü
2020	Next	Manny Coto	Dizi	neXt	Ev cihazları üzerinden yıkım
2020	Upload	Greg Daniels	Dizi	Lakeview sistemi	Paralı dijital öbür dünya
2021	Klara ve Güneş	Kazuo Ishiguro	Roman	Klara	Yapay arkadaş ve sadakat
2021	After Yang	Kogonada	Film	Yang	Hafıza, aile, yas
2021	Börü 2039	Can Emre	Dizi	Yapay zekâ destekli güvenlik	Yakın gelecek aksiyonu
2022	Pantheon	Craig Silverstein (Ken Liu)	Animasyon dizi	Yüklenmiş zekâlar	Buluttaki bilinç ve ölüm
2023	The Creator	Gareth Edwards	Film	Alphie	Makine çocuk ve savaş
2023	Görevimiz Tehlike: Ölümcül Hesaplaşma	Christopher McQuarrie	Film	Varlık	Ağı ele geçiren yapay zekâ
2025	Murderbot	Weitz kardeşler (Martha Wells)	Dizi	Murderbot	Rahat bırakılmak isteyen makine
2026	Hoppers	Pixar	Animasyon	Robot kunduz	Zihin aktarımı, çocuk filmi

Kaynaklar

• Shibumi (novel), Wikipedia — yayın yılı 1979, Mother Company
• Kirkus Reviews, Shibumi — Mother Company’nin Hel’i bilgisayar üzerinden araştırması
• History Hit, The Legacy of HAL 9000 — HAL, Frankenstein ve Minsky’nin danışmanlığı
• List of fictional robots and androids — R.U.R. ve “robot” kelimesinin kökeni
• Sinemalar, Yapay Zekâ Temalı En İyi Diziler — Humans, Almost Human, Pantheon ve Murderbot için başlangıç listesi
• Moria Reviews, Hoppers (2026) — filmin konusu ve zihin aktarımı düzeneği
• Cahit Arf, Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir? (Atatürk Üniversitesi Halk Konferansları, 1958–1959), tam metin, Internet Archive
• Bilimkurgu Kulübü, Türk Bilimkurgu Edebiyatına Tarihsel Bir Bakış — Ahmet Mithat, Arzîler, Makineli Kafa, Antares, “bilimkurgu” teriminin doğuşu
• Milliyet Sanat, Türkiye bilim kurguyu neden hâlâ bekletiyor? — sinemada gecikmenin nedenleri, Arif V 216, Börü 2039
• Aynen Dergi, Türkiye’de Bilim Kurgu — Çağlayan, Okat, Baskan ve Metis çeviri dizileri
• Webtekno, Türk Bilim Kurgu Edebiyatı — Evliya Çelebi’nin kahve makineleri, Karay, Kabaağaçlı, Selma Mine
• Vikipedi, Türkiye’de bilimkurgu — 1943–2004 arası 71 yerli kitap, Tanzimat’ta Verne çevirileri, dergiler ve film listesi
• Wikilala – Abdülhak Hamid Tarhan, Arzîler 1925 yılında yazılan kitabın orjinal Osmanlıca nüshası
• Tunahan Kanıcı, “Geçmişte Hayal Edilen Gelecek” ve “Geçmişte Geleceğe Dair Bir Röportaj”, Yedikıta, sayı 98, Ekim 2016, s. 24–34 — Kalem (1908) ve Şehbal (1912) çizimleri, Hayat Ayna (1972) röportajı

Eser yılları ve içerik özetleri yaygın bilgiye dayanır; Türkçe çevirileri yerleşik kullanıma göre yazdım.