Yapay Zeka

Yapay Zekâ Çağında Ustalığın Fiyatı

Hindistan'da bir berber her sabah kafasına kamera takıyor. Kaydettiği tek şey elleri. Bu görüntüler robotları eğitmek için satılıyor. Peki on yılda kazanılan ustalık birkaç saatlik videoya dönüşüp bir makineye aktarıldığında, o ustalığın sahibi kim?

Yapay Zekâ Çağında Ustalığın Fiyatı

Hindistan’ın güneyinde, Bengaluru’da 22 yaşında usta bir berber düşünün. Adı Muhammed Aşim. Her sabah ilk müşterisi gelmeden önce alnına bir bant geçiriyor; bantın üzerinde küçük bir kamera var. Günde beş altı saat bu kamerayla çalışıyor.

Kamera müşterinin yüzüyle ilgilenmiyor, yüzler zaten bulanıklaştırılıyor. Kaydettiği tek şey berberin elleri: Makası tutuşu, tarağı kaydırışı, usturayı hangi açıyla tuttuğu. Uyması gereken kurallar da var: Elleri her an kadrajda kalacak, ışık net olacak, başını aniden çevirmeyecek.

BBC’ye konuşan Aşim, işi “iyi para” diye tarif ediyor ve ekliyor: “Usturayla yaptığım tekniklerin bir gün küresel bir teknoloji şirketinin işine yarayacağını hiç hayal etmemiştim.”

Peki bir teknoloji şirketi bir berberin elleriyle ne yapar?

Bir Şişeyi Ezmeden Tutmak

Bir sohbet robotunu eğitmek için internetteki milyarlarca cümle yetiyordu. Ama mutfakta çalışacak bir robotu eğitmek için başka bir şey gerekiyor. Hindistan ve ABD’de faaliyet gösteren veri şirketi Humyn Labs’in kurucusu Manish Agarwal bunu basit bir örnekle anlatıyor: Robot, plastik bir şişeyi ezmeden, çelik bir bardağı da düşürmeden tutabilmeli. Bunun için insanların bunu nasıl yaptığını, nesneye ne kadar güç uyguladığını görmesi gerekiyor.

Sorun şu ki böyle bir kayıt yok. Agarwal’ın deyişiyle: “İnsanın bedensel faaliyetlerine dair bir internet arşivi yok.” İnsanlar yemek tarifi, makyaj videosu paylaşıyor ama kimse çamaşır katlarken parmaklarının her hareketini kaydetmiyor. Bu yüzden arşiv sıfırdan, insan insan, saat saat oluşturuluyor.

Aslında fikir yeni değil. 1910’larda Amerikalı mühendis Frank Gilbreth, işçilerin hareketlerini film kamerasıyla kaydedip kare kare inceliyordu. Amacı gereksiz hareketleri ayıklayıp işi hızlandırmaktı. Yüz yıl sonra kamera yine işçinin ellerinde. Ama bu kez amaç işçiyi hızlandırmak değil, onun hareketlerini bir makineye öğretmek.

Saati 2-3 Dolar

Aşim yalnız değil. On yıldır terzilik yapan Muhammed Arman da dikiş dikerken kafasına kamera takıyor. Ailesi Bihar’da, kazandığını eve gönderiyor. Kamera ona fazladan bir yük getirmiyor; zaten her gün aynı işi yapıyor, şimdi biraz daha fazla kazanıyor. Durumu iki kelimeyle özetliyor: “Bu hayatta kalmak.”

Fen bilgisi öğretmeni Jolly Arifur ise yedi aydır evde yemek yaparken, yer silerken ve çamaşır katlarken kendini kaydediyor. Günde üç beş saat çekim yapıyor ve saatte 2-3 dolar kazanıyor. Bloomberg’in Ağustos 2026’daki araştırmasına dayanan haberlerde de benzer bir rakam geçiyor: Saatte 250 rupi, yani yaklaşık 2,6 dolar.

Bu işin arkasında hızla büyüyen bir sektör var. Humyn Labs, Latin Amerika ve Güneydoğu Asya’da 96 bin veri toplayıcıyla çalıştığını söylüyor. Bazı şirketler eşyalı sahte daireler kurmuş; çalışanlar orada günde onlarca kez havlu katıyor, binlerce saatlik çekimden sonra duvar kâğıdı değiştiriliyor ki robot farklı ortamlar görsün. Dünya genelinde bu işi yapan yüz binlerce insan var.

Talep de büyüyor. Rashdan Technologies’in kurucusu Shahil Baig, müşterilerin artık tek kamerayla yetinmediğini, kişinin başının etrafına dört ile altı kamera yerleştirilmesini istediğini anlatıyor. Böylece yalnızca eller değil, sahnenin tamamı kaydediliyor.

Sadece Hindistan Değil

Kafaya kamera takıp ev işi kaydetmek bugün dünyanın dört bir yanında yapılan bir iş:

  • Endonezya: Avustralya yayın kuruluşu ABC’nin Eylül 2026’daki haberine göre Sulawesi’de yaşayan 23 yaşındaki Mohamad Dunggio, dört saat boyunca tekrar tekrar bulaşık yıkayıp kendini kaydetti. Arjantin, Hindistan ve ABD’deki üç farklı şirketten saatte 3 ile 10 dolar arası kazanıyor.
  • Nijerya ve 50’den fazla ülke: MIT Technology Review’un haberine göre ABD’li Micro1 şirketi Hindistan, Nijerya ve Arjantin dahil 50’yi aşkın ülkede binlerce kişiyi çalıştırıyor. Nijerya’daki bir çalışan, alnına bağladığı telefonla çamaşır katlayıp bulaşık yıkarken saatte 15 dolar kazanıyor. Şirketin CEO’suna göre robot şirketleri bu tür veriye her yıl 100 milyon dolardan fazla harcıyor.
  • Filipinler, Brezilya, Meksika: Avustralyalı veri şirketi Appen, altı ülkedeki 5 bine kadar katkıcıdan ayda yaklaşık 60 bin saatlik video toplayabildiğini söylüyor.
  • Çin: Çin’de devlet destekli onlarca robot eğitim merkezi kuruldu. Şanghay’daki 4 bin metrekarelik bir “veri fabrikasında” genç operatörler, robotları uzaktan yöneterek binlerce günlük işi yaptırıyor.
  • ABD: Tesla, Optimus robotu için kaskta beş kamera ve sırtta ağır bir çanta taşıyan çalışanlar istihdam etti. Business Insider’a konuşan çalışanlar, masa silmek gibi basit hareketleri sekiz saatlik vardiyalarda yüzlerce kez tekrarladıklarını anlatıyor. Biri kendini “mikroskop altındaki bir laboratuvar faresine” benzetiyor.

Ücretler ülkeden ülkeye değişiyor ama tablo aynı: Robotlar, insanların en sıradan hareketlerini binlerce kez izleyerek öğreniyor.

Neye Katıldıklarını Biliyorlar mı?

Hikâyenin her zaman gönüllü bir tarafı yok. Hindistan’da yayın yapan Scroll.in’in haberine göre Nisan 2026’da Gurugram’daki büyük bir hazır giyim fabrikasında işçilere kafaya takılan kameralar dağıtıldı. İşçilere vardiyalarının kaydedileceği söylendi ama görüntülerin robotları eğitmek için satılacağı söylenmedi. Habere göre yazılı bir sözleşme de imzalanmadı. Bazı terziler, kafalarındaki kameranın neyi kaydettiğini görmek için hafıza kartlarını çıkarıp telefonlarına taktı.

Bloomberg’in haberinde de Yeni Delhi’de geri dönüşüm için plastik ayıklayan 43 yaşındaki bir kadının, alnına takılan telefonun neyi kaydettiğini bilmediği aktarılıyor.

Mumbai’deki Tata Sosyal Bilimler Enstitüsü’nden Prof. Bino Paul, işçilerin kendi yerlerini alacak makineleri eğitip eğitmediğini söylemek için henüz erken olduğunu belirtiyor. Ama uyarısı net: “İşçiler neye katıldıklarını fark ettiğinde iş işten geçmiş olabilir.”

Hindistan’ın yeni kişisel veri koruma kuralları amaca özel rıza şartı getiriyor, ancak yaptırımların tamamı 2027’de yürürlüğe girecek. Kameralar ise şimdiden çekiyor.

Kamera Patronun Gözüne Dönüşürse

Bu kameraların bir de öteki yüzü var. Hindistan’daki Egolab girişiminin fabrikalara sunduğu ve Scroll.in’in eline geçen tanıtım dosyasında, görüntülerin yalnızca robot eğitimi için kullanılması önerilmiyordu. Aynı görüntülerden “yapay zekâ destekli verimlilik raporları” çıkarılacaktı: İşçinin ne kadar boş durduğunu, ne kadar sohbet ettiğini, verimin hangi saatlerde düştüğünü ölçen analizler. Haberlerde aktarılan örnek notlardan biri şöyleydi: “Boş geçen zamanın yüzde 51’i sosyalleşmeyle geçiyor.”

Yani berberin ellerini kaydeden kamera, yarın molalarını sayabilir. Robot için toplanan veriyle işçiyi denetlemek için toplanan veri arasındaki fark, çoğu zaman sadece raporun kime gönderildiği.

Bunu kendimize uyarlayınca soru daha da yakınlaşıyor. Masa başında çalışırken her bakışınızın, her sohbetinizin, her kahve molanızın kaydedildiğini düşünün. İnsan böyle bir ortamda ne kadar rahat çalışabilir, ne kadar üretken olabilir? Gizlilik yalnızca evimizin içiyle ilgili değil; iş yerinde de bir insanın her hareketinin izlenmediği bir alana ihtiyacı var.

Ustalığın Sahibi Kim?

Bu hikâyenin en düşündürücü yanı şu: Arman dikiş dikmeyi on yılda öğrendi. Kumaşın nerede gerileceğini, makasın hangi açıyla gireceğini, ipliğin ne zaman koptuğunu parmak uçlarıyla biliyor. Bu, hiçbir kitapta yazmayan, ustadan çırağa geçen türden bir bilgi.

Şimdi bu ustalık birkaç saatlik görüntüye dönüşüp bir modele aktarılıyor. Arman bunun için bir kez, belki birkaç kez ödeme alıyor. Onun hareketlerinden öğrenen robot ise yıllarca, belki binlerce kopya halinde çalışacak.

Yapay zekâ ve hırsızlık yazısında yazarların, ressamların, müzisyenlerin eserlerinin izinsiz kullanılmasını konuşmuştuk. Orada en azından ortada bir eser, bir imza, bir telif vardı. Berberin el hareketinin, terzinin dikiş tekniğinin ise telifi yok. Yasalar bir romanı korur ama bir ustanın parmaklarındaki bilgiyi ve tecrübeyi korumaz.

Humyn Labs’in kurucusu Agarwal bile durumu açıkça tarif ediyor: “Hindistan’ın bu sektördeki mevcut rolü büyük ölçüde ham madde tedarikçiliği.” Söz konusu ham madde, insanların elleri ve yılların birikimi.

Benzer bir tabloyu daha önce de gördük. TIME dergisinin 2023’te ortaya çıkardığına göre ChatGPT’yi zararlı içerikten arındırmak için Kenya’da saatte 2 dolardan az kazanan çalışanlar kullanılmıştı. Yapay zekânın parlak vitrininin arkasında hep düşük ücretli, görünmez bir emek duruyor.

Veri Bir Emektir

Bu soruya yıllar önce kafa yoranlar var. Bilgisayar bilimci Jaron Lanier ve ekonomist Glen Weyl, 2018’de arkadaşlarıyla birlikte yayımladıkları bir çalışmada verinin “bedava” bir yan ürün değil, karşılığı ödenmesi gereken bir emek olarak görülmesini önerdi. Lanier bu fikre “veri onuru” diyor: Bir yapay zekâ sistemi birinin katkısından değer ürettiğinde, o kişi de bu değerden pay almalı.

Bu fikir bugün kulağa ütopik gelebilir. Ama soruyu sormak bile önemli. Çünkü yapay zekâ çağında ürettiğimiz her veri bir emek: Yazdığımız her cümle, çektiğimiz her fotoğraf ve artık ellerimizin her hareketi. Bu emeğin gerçek değerini ise henüz kimse doğru hesaplamıyor.

Arman için kafasındaki kamera bugün biraz fazladan para demek. Yarın işini elinden alıp almayacağını ise henüz bilmiyoruz.

Son bir soru: Siz kendi işinizi yaparken kafanıza kamera takıp çalışır mıydınız?

Kaynaklar

Yorum yazın