“Yapay zekâyı kullanmayan geride kalacak.” Bu cümleyi son iki yılda kaç kez duydunuz? Bir konferansta, bir LinkedIn gönderisinde, bir şirket toplantısında, belki de bir kurs reklamında karşınıza çıktı. Cümlenin farklı versiyonları da var: “Seni yapay zekâ değil, yapay zekâyı kullanan biri işinden edecek.” “Treni kaçırma.” “Ya uyum sağlarsın ya yok olursun.”
Bu cümlelerin ortak noktası, tartışmayı baştan kapatmaları. Yapay zekâyı kullanıp kullanmamak bir tercih olarak değil, bir zorunluluk olarak sunuluyor. Soru “istiyor muyuz?” olmaktan çıkıp “ne kadar hızlı uyum sağlayabiliriz?” sorusuna dönüşüyor.
Peki bu kabulü gerçekten biz mi verdik? Yoksa bizim adımıza mı üretildi? Sahi biz nasıl ikna olduk?
Rıza Nasıl Üretilir?
1922’de Amerikalı gazeteci Walter Lippmann, Kamuoyu adlı kitabında “rızanın imalatı” diye bir kavramdan söz etti. Ona göre modern toplumlarda halkın onayı kendiliğinden oluşmuyor; medya, uzmanlar ve güç sahipleri tarafından şekillendiriliyordu. 1988’de Noam Chomsky ve Edward Herman, aynı adı taşıyan kitaplarında bu fikri medyanın nasıl çalıştığını açıklamak için geliştirdi.
Bu fikri yapay zekâya uyguladığımızda tanıdık bir tablo çıkıyor. Teknolojiyi geliştiren şirketlerin yöneticileri her konuşmada onun kaçınılmaz olduğunu söylüyor. Yatırımcılar ve danışmanlık firmaları raporlarında aynı dili kullanıyor. Medya bu açıklamaları manşete taşıyor. Sonunda “herkes kullanıyor” duygusu, kullanmanın kendisinden önce geliyor.
İş yerinde bu dil talimata dönüşüyor. E-ticaret şirketi Shopify’ın CEO’su Tobi Lütke, Nisan 2025’te çalışanlarına gönderdiği yazıda yapay zekâ kullanımını temel bir beklenti ilan etti. Performans değerlendirmelerine yapay zekâ soruları eklenecek, yeni eleman isteyen ekipler önce o işin yapay zekâyla yapılamayacağını kanıtlayacaktı. Lütke’nin cümlesi açıktı: “Yapay zekâyı kendi zanaatına uygulama becerisini öğrenmekten kaçınmanın mümkün olduğunu düşünmüyorum.” Kısa süre içinde başka büyük şirketler de benzer adımlar attı.
Burada bir şeyi ayırmak gerekiyor: Yapay zekânın faydalı olduğu yerler elbette var. Mesele faydası değil, bu faydanın sorgulanmadan kabul edilmesi. Sosyal medyada da benzer bir süreç yaşamıştık: Önce herkes katıldı, sorular sonra geldi.
Peki Verim Nerede?
Kaçınılmazlık söylemi büyük bir vaatle birlikte geliyor: Verimlilik. Ama veriler o kadar net değil.
MIT bünyesindeki NANDA girişiminin 2025 yazında yayımladığı rapor, şirketlerin üretken yapay zekâya 30-40 milyar dolar harcadığını, ancak denenen kurumsal yapay zekâ projelerinin yalnızca yüzde 5’inin milyonlarca dolarlık değer ürettiğini ortaya koydu. Geri kalan yüzde 95’lik kısım, şirketlerin kâr-zarar tablosuna ölçülebilir bir etki yapmamıştı. Raporun yöntemi tartışıldı, ama bir gerçeği görünür kıldı: Harcama ile sonuç arasında büyük bir boşluk var. Şirketlerin yapay zekâyı nasıl kullandığına yakından bakınca bu boşluk daha da belirginleşiyor.
Daha çarpıcı bir bulgu bağımsız araştırma kuruluşu METR’den geldi. 2025’in başında deneyimli 16 yazılımcıyla yapılan kontrollü bir deneyde, yapay zekâ araçlarını kullananlar işlerini yüzde 19 daha geç bitirdi. Asıl ilginç olan ise algıydı: Yazılımcılar deneyden önce yüzde 24 hızlanacaklarını tahmin etmişti, deneyden sonra da yüzde 20 hızlandıklarına inanıyorlardı.
Adil olmak gerekirse METR’in 2026’da yayımladığı güncelleme, yeni araçlarla bir miktar hızlanmaya işaret ediyor; ancak kuruluş bu sonucun da güvenilir bir ölçüm olmadığını vurguluyor. İlk deneyin dersi ise geçerliliğini koruyor: Hızlandığımızı hissetmek, gerçekten hızlandığımız anlamına gelmiyor. Yazılımcının hayatı gerçekten değişti; ama ne kadar ve hangi yönde değiştiğini ölçmek sanıldığından zor.
Workslop: Parlak Ama Boş
Verimin bir de görünmeyen maliyeti var. Stanford Üniversitesi Sosyal Medya Laboratuvarı ve BetterUp araştırmacıları, Eylül 2025’te Harvard Business Review’da yayımlanan yazılarında buna bir isim verdi: Workslop. Türkçeye “iş çöpü” diye çevirebileceğimiz kavram, yapay zekâyla üretilen, cilalı ve eksiksiz görünen ama aslında işe yaramayan, düşük kaliteli ya da konuyu ıskalayan içerikleri tanımlıyor.
Workslop’un sorunu yükü ortadan kaldırmaması, sadece yer değiştirmesi. Hazırlayan kişi işi birkaç saniyede bitirmiş gibi görünüyor; ama metni alan iş arkadaşı onu okumak, eksiklerini bulmak, düzeltmek ya da baştan yazmak zorunda kalıyor.
Araştırmaya katılan ABD’li beyaz yakalıların yüzde 40’ı son bir ay içinde böyle bir içerik aldığını söyledi. Her biri ortalama yaklaşık iki saat kaybettiriyordu. Araştırmacılara göre bu, 10 bin kişilik bir şirkete yılda 9 milyon dolardan fazlaya mal oluyor. Bedeli yalnızca parasal da değil: Workslop alanların yaklaşık yarısı, gönderen kişiyi daha az yetenekli, daha az yaratıcı ve daha az güvenilir bulmaya başladı.
Yapay zekâyla zengin olmak üzerine yazarken, yapay zekâyla hazırlanıp yazılım ekiplerinin önüne konan yarım işlerden söz etmiştik. Workslop, aynı sorunun ofis versiyonu.

Düşünmeyi Devredince
Haziran 2025’te MIT Media Lab’den araştırmacılar, yapay zekânın beynimize ne yaptığına dair dikkat çeken bir çalışma paylaştı. 54 üniversite öğrencisi üç gruba ayrıldı: Biri ChatGPT ile, biri arama motoruyla, biri de hiçbir araç kullanmadan kompozisyon yazdı. Yazarken beyin aktiviteleri EEG ile ölçüldü.
En güçlü ve en yaygın beyin bağlantıları hiçbir araç kullanmayan grupta, en zayıf bağlantılar ChatGPT kullanan grupta görüldü. ChatGPT kullananlar, kısa süre önce yazdıkları metinden alıntı yapmakta bile zorlandı. Araştırmacılar bu duruma “bilişsel borç” adını verdi: Zihinsel çabayı dışarı devrettikçe öğrenme ve eleştirel düşünme zayıflıyor.
Çalışmanın sınırları da var: Örneklem küçük, hakem değerlendirmesinden geçmeden yayımlandı ve yalnızca kısa süreli bir yazma görevini ölçtü. Ama sezgilerimize çok yabancı değil. Hesap makinesinden sonra zihinden çarpma yapmak zorlaştı, navigasyon uygulamalarından sonra yol akılda tutmak. Fark şu: Bu kez devrettiğimiz şey tek bir beceri değil, düşünmenin kendisi.
Rahat ol, yapay zekâ halleder mi? Belki halleder. Ama her seferinde onun hallettikleri, bizim yapmadığımız ve öğrenmediğimiz şeyler oluyor.
Hayır Demek Değil, Bilerek Evet Demek
Bu yazı yapay zekâya karşı bir yazı değil. Ben de onu her gün kullanıyorum ve pek çok işte büyük kolaylık sağladığını görüyorum. Mesele kullanmak ya da kullanmamak değil; nasıl bir rızayla kullandığımız.
Bilinçli rıza birkaç basit soruyla başlıyor: Bu işi yapay zekâya neden veriyorum? Gerçekten zaman mı kazanıyorum, yoksa sadece öyle mi hissediyorum? Çıktıyı gerçekten okudum mu, yoksa olduğu gibi bir başkasının önüne mi koyuyorum? Bu işi kendim yapsaydım ne öğrenirdim?
Kaçınılmazlık söylemi bize tek bir seçenek sunuyor: Uyum sağla. Ama asıl güç, hangi işte, ne kadar ve neden kullanacağımıza kendimizin karar vermesinde. Teknolojiyi geliştirenlerin anlattığı hikâyeyi dinlemek kadar, kendi deneyimimize bakmak da önemli. İşimizi elimizden alacak mı sorusunu sormadan önce, işimizi ona neden ve ne kadar verdiğimizi sormamız gerekiyor.
Yapay zekâ çağında en değerli beceri belki de şu olacak: Onu ne zaman kullanmayacağını bilmek.
Kaynaklar
- Shopify sets AI use as core expectation for workers – eMarketer, Nisan 2025
- MIT report finds most AI business investments fail, reveals “GenAI Divide” – Virtualization Review, Ağustos 2025
- Measuring the impact of early-2025 AI on experienced open-source developer productivity – METR, Temmuz 2025
- METR uplift study update – METR, Şubat 2026
- The hidden costs of workslop – BetterUp / Stanford Social Media Lab, Eylül 2025
- Your brain on ChatGPT: Accumulation of cognitive debt when using an AI assistant for essay writing task – MIT Media Lab, Haziran 2025
- Walter Lippmann, Public Opinion (1922); Edward S. Herman ve Noam Chomsky, Manufacturing Consent (1988)




